اختلال در مسیرهای صادراتی، افزایش هزینه تولید و احتمال هجوم همزمان گل زعفران به بازار، زنجیره این محصول را در آستانه فصل برداشت با چالش روبه‌رو کرده است. فعالان این حوزه بر همکاری کشاورز، فراوری‌کننده و صادرکننده تأکید دارند؛ درحالی‌که مشکلات برگشت ارز، رقابت افغانستان و تأخیر احتمالی در خرید حمایتی، همچنان از موانع اصلی بازار زعفران ایران است.با نزدیک‌شدن فصل برداشت زعفران، نگرانی درباره فروش محصول و حفظ کیفیت آن دوباره بالا گرفته است. زعفران ایران به‌شدت به بازارهای خارجی وابسته است و در شرایطی که مسیرهای صادراتی با اختلال و هزینه‌های بیشتری همراه شده‌اند، افزایش عرضه در فصل برداشت می‌تواند فشار مضاعفی بر کشاورزان وارد کند. از سوی دیگر، صادرکنندگان می‌گویند بدون تقاضای واقعی، امکان خرید گسترده محصول و حمایت نامحدود از کشاورزان را ندارند. در این میان، فراوری‌کنندگان می‌توانند با تحویل‌گرفتن گل زعفران، آماده‌سازی و نگهداری محصول، بخشی از فشار فصل برداشت را کاهش دهند، اما تحقق این راهکار به نقدینگی، امکان فروش و هماهنگی میان حلقه‌های زنجیره وابسته است.
تولید زعفران امسال ممکن است ۲۰ تا ۴۰درصد افزایش یابد
حسین قراغانی، تولیدکننده زعفران با اشاره به افزایش هزینه‌های تولید، مشکلات تأمین آب و برق و دشواری‌های صادرات، وضعیت فعلی زنجیره زعفران را نامناسب توصیف کرد و گفت: زعفران ما حال خوبی ندارد. یک بخش بحث نهاده‌ها و آب و برق و اتفاق‌های جاری در کشورمان است، بخش دیگر هم بحث صادرات و البته اختلافات داخلی که در خود خانواده زعفران کشور وجود دارد و سال‌هاست آسیبش را می‌بینیم.او با اشاره به پیش‌بینی افزایش تولید در سال جاری افزود: پیش‌بینی‌ها ۲۰ تا ۴۰درصد افزایش تولید نسبت به سال گذشته است. قراغانی میزان تولید احتمالی را حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ تن برآورد و تأکید کرده پیش‌بینی در بخش کشاورزی با عدم قطعیت همراه است.
به گفته او، افزایش تولید تنها عامل تعیین‌کننده قیمت در فصل برداشت نیست و حتی در صورت ثابت‌ماندن میزان تولید نیز احتمال افت قیمت در این مقطع وجود دارد. قراغانی در این‌باره گفت: ما بی‌شک کاهش قیمت را به خاطر مسئله عرضه و تقاضا در فصل داریم؛ ولی اگر اهرم عرضه و تقاضا درست کنترل شود و کشاورزها بتوانند عرضه را مدیریت کنند، با کاهش قیمت آنچنانی مواجه نخواهیم شد.وی همچنین نسبت به احتمال افت کیفیت محصول در اثر شرایط جوی و مسائل جهانی ال‌نینو هشدار داد و خاطرنشان کرد: ما امسال احتمالاً زعفران باران‌زده، گل‌آلود، بی‌کیفیت و کم‌کیفیت خواهیم داشت. به اعتقاد او، همزمانی برداشت و شرایط نامناسب جوی می‌تواند بخشی از محصول را با مشکل مواجه کند؛ موضوعی که ضرورت مدیریت برداشت و عرضه را افزایش می‌دهد.این تولیدکننده زعفران، همکاری میان کشاورز، فراوری‌کننده و صادرکننده را راهکار اصلی عبور از فصل برداشت دانست. او توضیح داد: فراوری‌کننده می‌تواند گل زعفران را از کشاورز تحویل بگیرد، کار پاک‌کردن و آماده‌سازی آن را انجام دهد و در صورت نیاز مالی کشاورز، بخشی از پول را زودتر پرداخت کند یا محصول را تا روشن‌شدن وضعیت بازار نگه دارد.
فراوری کننده: خرید حمایتی از آبان برای کشاورز دیر است
مرتضی جهانشیری، فعال زنجیره ارزش زعفران، با اشاره به شرایط جوی و احتمال همزمانی گل‌دهی در مناطق مختلف گفت: بارندگی‌های پیش‌بینی‌شده می‌تواند موجب شود حجم زیادی از محصول در یک بازه زمانی کوتاه وارد بازار شود. به گفته او، این اتفاق در کنار مشکلات مرزی، عوارض گمرکی و محدودیت‌های حمل‌ونقل، شرایط دشواری را برای کشاورزان و فعالان زنجیره ایجاد می‌کند.وی درباره پیامدهای این وضعیت خاطرنشان کرد: هجوم گل زعفران به بازار در بازه کوتاهی سبب می‌شود عرضه و تقاضای بازار، قیمت فروش را پایین‌تر از ارزش خود زعفران بیاورد. او راه عبور از این شرایط را همکاری میان حلقه‌های زنجیره دانست و تأکید کرد: کشاورز، فراوری‌کننده و صادرکننده نمی‌توانند جدا از یکدیگر برای حل مشکلات اقدام کنند.
وی افزود: دولت در مورد خرید حمایتی زعفران در آبان‌ماه صحبت‌هایی داشته، اما این نکته بسیار مهم است که کشاورز باید پیش از آبان و در بازه زمانی‌ای که نیاز به کمک دارد یعنی همان فصل برداشت، تکلیف گل‌هایش را مشخص کند. به گفته وی، بخش مهمی از گل‌دهی ممکن است پیش از آغاز خرید حمایتی انجام شود و در چنین شرایطی، کشاورز برای جلوگیری از خراب‌شدن محصول ناچار به فروش سریع خواهد بود.
او خواستار آن شد که منابع و سازوکار خرید حمایتی زودتر فعال شوند تا کشاورزان در روزهای ابتدایی برداشت امکان بیشتری برای فروش محصول داشته باشند. وی همچنین به نبود تشکل صنفی برای فراوری‌کنندگان اشاره کرد و گفت: این گروه، با وجود نقش مهمی که در تحویل‌گرفتن گل از کشاورز، آماده‌سازی و رساندن محصول به بازار دارد، از ساختار صنفی مشخصی برای پیگیری مطالبات خود برخوردار نیست.
صادرکننده بدون مشتری نمی‌تواند محصول کشاورز را بخرد
علی بیداری، تولیدکننده و صادرکننده زعفران با تأکید بر وابستگی بازار ایران به تقاضای خارجی گفت: صادرکنندگان بر اساس سفارش و نیاز مشتری خرید می‌کنند و در شرایطی که فروش محصول با ابهام روبه‌رو است، امکان خرید نامحدود زعفران را ندارند.وی با اشاره به افزایش عرضه زعفران در فصل برداشت تصریح کرد: با توجه به فصلی بودن تولید زعفران، در مقطعی از سال حجم عرضه از تقاضا بیشتر می‌شود. به گفته او، در شرایط فعلی که محدودیت‌های صادراتی نیز به مشکلات بازار اضافه شده است، احتمال کاهش قیمت محصول و آسیب‌دیدن منافع کشاورزان وجود دارد.بیداری با اشاره به سهم بالای صادرات در بازار زعفران ایران خاطرنشان کرد: بازار داخلی به‌تنهایی ظرفیت جذب تمام محصول تولیدشده را ندارد و نمی‌توان انتظار داشت صادرکننده بدون دسترسی به مشتری خارجی، خرید محصول را ادامه دهد.او در پاسخ به اینکه صادرکنندگان برای حمایت از کشاورزان، باید حجم بیشتری از محصول را خریداری کنند، گفت: صادرکننده منابع مالی محدودی دارد و نمی‌تواند بدون اطمینان از فروش محصول و بازگشت سرمایه، به خرید نامحدود ادامه دهد. خرید محصول بدون اطمینان از فروش و تأمین منابع مالی، فشار مضاعفی بر صادرکننده وارد می‌کند و درنهایت ممکن است کل زنجیره را با مشکل روبه‌رو کند.وی همچنین با اشاره به تصور رایج درباره سود بالای صادرات زعفران افزود: قیمت بالاتر محصول در بازارهای خارجی لزوماً به معنای سود خالص بیشتر برای صادرکننده نیست. او هزینه‌های آزمایش محصول، افت وزن و کیفیت، بسته‌بندی، حمل‌ونقل، هزینه‌های واردات در کشور مقصد و ریسک‌های مربوط به دریافت وجه را ازجمله هزینه‌های این مسیر برشمرد.به گفته او، صادرکنندگان ایرانی علاوه بر مشکلات نقل‌وانتقال پول، با دشواری‌های مربوط به بازگشت ارز و ایفای تعهدات ارزی نیز مواجه‌اند. بیداری در توضیح این موضوع تصریح کرد: ممکن است وجه حاصل از فروش به‌صورت ارز در اختیار صادرکننده قرار نگیرد و او برای ایفای تعهدات ارزی خود ناچار شود منابع موردنیاز را از مسیرهای دیگری تأمین کند. این وضعیت هزینه‌های صادرات را افزایش می‌دهد و توان رقابت صادرکنندگان ایرانی را کاهش می‌دهد.
او با اشاره به دشواری مسیرهای حمل‌ونقل توضیح داد: صادرات زعفران همچنان ادامه دارد، اما در برخی موارد، محموله‌ها باید از مسیرهای غیرمستقیم ارسال شوند. بیداری با اشاره به نمونه‌ای از صادرات به کویت گفت: برای ارسال محموله به کویت، ناچار شدم ابتدا آن را به ارمنستان منتقل کنم تا پس از تغییر مسیر پرواز، محموله به مقصد نهایی ارسال شود.وی خاطرنشان کرد: توسعه کشت این محصول در افغانستان با حمایت‌های خارجی و برنامه‌های توسعه‌ای همراه بوده است. به اعتقاد او، در کنار تعرفه‌های گمرکی، محدودیت‌های صادراتی و مشکلات بازگشت ارز، صادرکننده ایرانی با هزینه‌هایی مواجه است که رقبای خارجی الزاماً با آن‌ها روبه‌رو نیستند.صادرات از سمت ایران ممنوع نیست، اما محدودیت‌های اعمال‌شده در سمت افغانستان موجب شده است برخی فعالان برای انتقال محصول از مسیرهای غیررسمی استفاده کنند. این وضعیت در کنار مشکلات تعرفه‌ای، رقابت‌پذیری صادرکنندگان ایرانی را کاهش می‌دهد.بیداری توسعه فراوری و افزایش مصرف داخلی را از راهکارهای حفظ ارزش اقتصادی زعفران دانست. او با اشاره به تولید محصولاتی مانند اسپری زعفران، شربت، چای، نبات و قهوه زعفرانی گفت: افزایش مصرف داخلی و استفاده از زعفران در صنایع دارویی، آرایشی و بهداشتی می‌تواند بخشی از ارزش افزوده این محصول را در داخل کشور حفظ کند.
موانع صادراتی باید برای پیگیری به مجلس ارائه شود
ابراهیمی، نماینده مجلس و عضو کمیسیون کشاورزی گفت: در ۶ ماه، حدود ۵۰ میلیون دلار صادرات زعفران داشته‌ایم و برای حفظ جایگاه زعفران در بازارهای خارجی، رفع موانع صادراتی و فراهم‌کردن شرایط مناسب برای فعالیت صادرکنندگان ضروری است.وی توسعه فراوری را یکی از مسیرهای افزایش ارزش اقتصادی زعفران دانست و افزود: هرچه میزان فراوری و تولید محصولات نهایی بیشتر شود، امکان ایجاد ارزش افزوده و استفاده از ظرفیت‌های مختلف این محصول نیز افزایش پیدا خواهد کرد.ابراهیمی در ادامه درباره مشکلات صادرکنندگان و موانع موجود در مسیر بازگشت ارز توضیح داد: بخشی از مشکلات مطرح‌شده مربوط به موانع اجرایی و تعهدات ارزی است. فعالان این حوزه باید این موارد را به‌صورت مکتوب ارائه کنند تا بتوان آن‌ها را از مسیر دستگاه‌های مسئول پیگیری کرد.او با اشاره به امکان استفاده از ظرفیت‌های مجلس برای پیگیری مسائل بخش خصوصی گفت: به‌واسطه ارتباطی که با وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت اقتصاد و وزارت جهاد کشاورزی وجود دارد، می‌توان بخشی از این مسائل را در دستگاه‌های مربوط مطرح و پیگیری کرد.نماینده مجلس همچنین درباره خرید حمایتی زعفران بر ضرورت توجه به زمان آغاز این فرایند تأکید و خاطرنشان کرد: موضوع زمان شروع خرید حمایتی باید با جدیت پیگیری شود. اگر قرار است خرید حمایتی انجام شود، زمان‌بندی آن باید متناسب با فصل برداشت و شرایط واقعی بازار باشد.ابراهیمی در ادامه افزود: این موضوع را از طریق سازمان تعاون روستایی و مسئولان وزارت جهاد کشاورزی پیگیری خواهم کرد و تلاش می‌کنم راهکاری برای امکان آغاز زودتر خرید حمایتی پیدا شود.وی در پایان با اشاره به ضرورت هماهنگی میان دستگاه‌های دولتی و فعالان زنجیره زعفران اظهار کرد: برای حل مشکلات این بخش، باید مسائل به‌صورت مشخص و مستند جمع‌آوری شوند و هر دستگاه نیز نسبت به حوزه مسئولیت خود پاسخگو و پیگیر باشد.
خبرنگار: مهسا ناطقی
نظر شما